Республикалық қоғамдық-медициналық апталық газеті

Нақты процестерді басқаруға көшуіміз керек


18 марта 2010, 22:55 | 2 577 просмотров



Қанат БЕРЕНТАЕВ, экономика ғылымдарының кандидаты,Қоғамдық проблемаларды талдау орталығы директорының орынбасары:

- Қанат Базарқұлұлы, таяуда Қаржы министрлігі салық комитетінің төрағасы Дәулет Ерғожин еліміздегі салық көлемінің тым төмендігін тілге тиек ете келе, оны төмендету туралы әңгіменің қозғалмайтынынан хабардар еткенін білесіз. Бұл жөніндегі сіздің ойыңыз?

- Мен бұл жерде Дәулет Ерғожинмен келісемін. Бізде шынында да, басқа елдермен салыстырғанда салық мөлшері төмен. Монетарлық теория бойынша біз негізінен, ставканы АҚШ-тағыдай алғанбыз. Одан да төмен деуге болады. Жеке тұлғалар үшін табыс салығы 10 пайыз болса, көптеген басқа елдерде салықтың бұл түрі прогрессивті, яғни табыс өскен сайын оның ставкасы да өсе береді. Салыстыра беретін болсақ, біздің салықтың өте төмен екенін көруге болады.

- Бізді Америкамен салыстыруға болмайтын шығар енді?

- Мәселе елдердің деңгейінде емес, бұл жерде біздің қандай мемлекет құрып отырғанымызда дер едім. Салық - бұл біздің мемлекеттік қызметке төлеп отырған төлеміміз. Егер мен салық төлейтін болсам, ертеңгі күні мемлекет өз міндеттемесін жүзеге асыратынына сенімді болуым керек. Осы жерде қарама-қайшылық туындайды. Азаматтар өзіне тиесілі салығын төлеуде, ал мемлекеттің соған сәйкес көрсететін қызметі сапалы болмай тұр. Салығын тұрақты түрде төлеп тұрған адам түнде серуенге шығатын болса, ешқандай қауіптің болмайтынына сенімді болуы тиіс. Бір бұзақы келіп, басыңнан қойып қалып, тонап кетпейтінін сезінуі керек. Оның қауіпсіздігі қамтамасыз етілуі тиіс, қоғамдық орындар демалуға лайықты, жолдар теп-тегіс болуы қажет дегендей талаптар орындалуы қажет. Өйткені оның бәріне адамдар өз салықтары арқылы ақшасын төлеп қойған. Яғни салықтың деңгейі бірінші кезекте мемлекеттің әлеуметтік деңгейін айқындайды. Швецияда салықтың деңгейі жоғары, соған қарай оларда әлеуметтік қорғау деңгейі де жоғары. Егер біздің стандарттар бойынша алатын болсақ, жеңілдетілген салық үлесінің деңгейі 20 пайыздан асады. АҚШ-та 37 пайыздай. Салық дегеніміз, табыстарды бөлу деген сөз. Халықты әлеуметтік қолдау төмен дегенді жиі айтамыз. Яғни бұл мемлекетте төлемдерге қаржы аз деген сөз. Оны мемлекет тек салық арқылы жүзеге асыра алады. Сондықтан мен Ерғожинды толық қуаттаймын. Кәсіпкерлерге қолдау көрсетуде басқа да жолдарды қарастыруға болады. Егер салықты төмендететін болсақ, мемлекет әлеуметтік төлемдерді төлей алмай қалады. Тұрғындар мен бизнес алдындағы өз міндеттемелері де жүзеге аспайды. Қазірдің өзінде қиын болып тұрған жоқ па?

- Онда шағын және орта кәсіпкерлік өкілдері салықты төмендетуді неге қайта-қайта талап етеді? Салықтың көлемі азайса, мемлекеттің инфрақұрылымдармен, басқа да қажеттіліктермен қамтамасыз ету деңгейінің төмендейтінін неге ескермейді?

- Кез келген салық, ол мейлі 1 пайыз болсын, шағын кәсіпорынның табысын ортайтады. Оның үстіне қосымша сыбайлас жемқорлық салығы қосылады. Бұл әрине, жасырын салық, бірақ оны жұрттың бәрі біледі. 20 пайыздық салық пен жасырын салық қосылған кезде ол екі есеге өсіп шыға келеді. Шағын және орта бизнес өкілдерінің зар жылап жүруінің басты себебі сонда жатыр. Тағы бір мәселе қосымша құн салығына келіп тіреледі. Ресейде ол бізден жоғары. Бірақ олардағы қосымша құн салығы бәрін жан-жақты саралай келе дұрыс қойылып отыр. Ал бізде ол айналымнан қойылады да, төменгі ставкадан басталғанымен ауыр жүк болып, кәсіпкерлердің мойнына артылады. Салық десе, төбе шашы тік тұратынының тағы бір себебі, біздегі шағын кәсіпкерлердің табысы төмен. Өйткені халықтың сатып алу қабілеті төмен. Кез келген салық өндірістің шығыны болып есептелетінін білесіздер. Ал ол шығынды кәсіпкер бағадан өндіріп алуға тырысады. Бұл заңды да. Бірақ тұрғындардың табысы жарытымды болмаған соң шағын кәсіпкерлер өнімінің бағасын өсіре алмайды. Өйткені қымбаттатса, ешкім сатып алмайды. Сондықтан да салық кәсіпкер үшін иықтан жаншыған ауыр салмақ болатыны өзінен-өзі түсінікті болып шыға келеді. Менің ойымша, шағын және орта бизнесті дамытудың бір жолы халықтың сатып алу қабілетін өсіруде де жатыр. Бір мысал айтайын. Үкімет Астанаға қоныс аударған кезде маған, менің әріптестеріме вахталық әдіспен жұмыс істеуге тура келді. Алғашқы кездері қалада мейрамханалар мен қонақүйлер, азық-түлік дүкендері аз ғана еді. Тура екі-үш айдан кейін тауар секторлары мен қызмет көрсететін орындар бірінен кейін бірі қаулап ашыла бастады. Себебі Астана халқының сұранысы өсті, жаңа тұрғындар көбейді. Бизнес әкімшілік тосқауылдарға қарамастан қанат жайды. Сондықтан да менің ойымша, Қазақстандағы бизнестің гүлденуіне алдымен тұтынушылардың сатып алу қабілетінің төмендігі кедергі жасауда. Егер біз монетарлық модель ықпалымен еңбекақыны тұсаулайтын болсақ, шағын бизнесті дамыта алмаймыз. Јйткені шағын бизнес, негізінен, жергілікті рынок үшін жұмыс істейді.

- Ал Индустрия және сауда министрі Әсет Исекешевтің отандық экспортшыларға шығынының 50 пайызын қайтарып беру керек деген ұсынысына қалай қарайсыз?

- Меніңше, бұл жерде Исекешев мырза болашақтағы экспортшыларды айтып отырған болуы керек. Өйткені үдемелі индустриялық-инновациялық бағдарлама бойынша дайын өнім өндіруді жолға қойғалы отырмыз. Міне, солардың дайын өнімін экспортқа шығаруға алғашқы кездері жол ашу мақсатында, шетелдерде жарнамалау, өзгелерге таныту секілді шаралар жасауға қолдау көрсетуге болады. Бұл шикізаттық экспортқа арналмаған. Ал дайын өңделген өнімдерді экспортқа шығаруға арналып отыр. Болашақтың қамы. Қазақстанның инвестиция салуға қолайлы мемлекет екеніне өзгелердің көзін жеткіземіз деу күмән тудырады. Оның көптеген себептері бар. Біріншіден, бұрынғы жасалған келісімшарттарды қайта қарау керек дегеннен басқа да шикізатқа байланысты салықтық заңдарды қайта қарастыруды алайық. Мұнай мен газ үшін инвесторлар бәріне көнеді деп есептеу дұрыс емес. Шикізат өндірушілер бұған көнбейді, яғни рыноктан біртіндеп кетеді. Өйткені оларға бұл тиімді емес. Өңдеуші өнеркәсіптерге келетін болсақ, мен қандай да бір ірі компаниялардың осы салаға келгенін есіме түсіре ал маймын. 90-жылдардың басында Алматының темекі комбинатына, Қарағандының май-тоңмай комбинатына келгенін айтпасақ, басқа ауызға алар ешкімді көріп отырған жоқпын. Машина құрылысы жағынан екі-үш кәсіпорын болды. Қайта өңдеу саласына ірі инвестор келеді деген үміт жоқ. Оның себебі еліміздің рыногы өте тар. Кедендік Одақтың құрылуына байланысты рынок та кеңейеді деп күтілуде. Бірақ бұл арада да мына мәселені ұмытпауымыз керек. Ендігі уақытта шетелдік өңдеуші өнеркәсіпке келетін болса, ол зауытты қайдан салған дұрыс деген сауалға жауап іздейді. Ресейде ме, әлде Қазақстанда ма, немесе Беларусьте ме? Рынок ортақ болады емес пе? Олардың Қазақстанда бәсекеге қабілетті кәсіпорын салуы да мүмкін.

«Тойотаның» шиналарын шығаратын зауыттың жобасы естеріңізде ме? Астанада сол зауытты салуға инвестиция құйған шетелдік компания дәл осындай кәсіпорынды Ресейде де салғысы келеді. Яғни шетелдіктер өнеркәсіпке инвестиция салу үшін алдымен ондай кәсіпорын Кедендік Одаққа мүше елдерде бар ма, жоқ па соны зерттейді. Жоқ болса, Ресей, Қазақстан, Беларусь елдерінің рыногын жаулап алу үшін ғана кәсіпорын салады. Бізге келетін инвесторлар да осы ортақ рынокты қамтамасыз ету үшін ғана келуі мүмкін. Ал Ресей, әсіресе, Беларусь елінде өнеркәсіп аса дамығанын жақсы білесіздер. Сондықтан инвесторлар Ресейдің немесе Беларусьтің мүддесіне қайшы келмеуге, яғни бәсекелестік тудырмауға тырысады. Инвесторларға жайлы климат орната алмай отырғанымыздың тағы бір себебі - сыбайластық. Астанадағы шина зауыты, автомобиль құрастыру зауыты Қазақстан үшін тиімді емес. Мұндай біраз жоба бар. Ол жобалар еліміз үшін аса қажет болмаса да, оған даңғыл жол ашылуда. Яғни оның біреулер үшін керек екені, жобаның артында біреулердің тұрғаны сезіледі. Ол жобалардың Қазақстан үшін жұмыс істейтін-істемейтіні әлі белгісіз. Осындай жекелеген адамдардың мүддесі үшін мемлекеттік бағдарламаларға керексіз жобаларды күштеп ендіру етек алуда.

- Терещенконың Израильге барып, оларды Қазақстаннан жалға жер алыңдар деп шақырып келгені жайында не айтар едіңіз? Терещенконың мүддесі үшін бір күні сондай жобаның да дүниеге келуі әбден мүмкін ғой.

- Терещенко мырза жер жайында қызбаланып айтып қалған болуы мүмкін.

- Қалай ойлайсыз, оның солай айтуға құқы бар ма?

- Құқын былай қойғанда, жақында ғана даурығып барып басылған қытайлықтарға жер жалға берілетін болды деген шудан кейін осылай деп мәлімдеу еш ақылға қонбайды. Қытайға жалға беруге болмайды, еврейге болады дегені ме сонда?! Ал мәселенің екінші жағынан қарайтын болсақ, израильдіктердің ауыл шаруашылығы техника мен технологиясы өте қызықты. Бірақ оның біз үшін тиімділігі қаншалықты деген проблема туындайды. Оңтүстік Қазақстандағы израильдік технология бойынша құрылған жылыжайдың соңы қандай болғанын бәріміз білеміз. Технология елімізді жерсінбеді.

Автор:
Сұхбаттасқан Алма МҰХАМЕДЖАНОВА