Республикалық қоғамдық-медициналық апталық газеті

АБАЙ ОРЫС ҚОҒАМЫНА ОЙ САЛДЫ


25 мая 2012, 22:05 | 2 400 просмотров



«Абай Мәскеуде танымалдық жағынан барлық рекордқа жетті. Оның кітаптарын букинистерден табу - ерекше сәттілік. Интернетте оның шығармаларын көшіріп алу бойынша бизнес бой көтеруде» деп жазды ресейлік ақпарат құралдарының бірі. Ресейлік «Альпина нон-фикшн» баспасы Абай Құнанбаевтың өлеңдер жинағын жарыққа шығармақшы. Сарапшылар бұл құбылыстың сан қырлы екендігін пайымдайды.

Абай кім?

Бұл сұраққа интернеттен жауап іздеушілер саны соңғы уақытта күрт артты. Ресейлік танымал тележүргізуші Тина Канделаки осы сауалға мақала арнап, ақынның шығармашылығымен таныстырғаны үшін оппозицияға алғысын білдірсе, Иван Ургант өз хабарында «Жазғытұрымды» оқуға кірісті. Ксения Собчак Абай ескерткіші маңында «Абай мен Пушкин туралы бәрін білетін» ресейлік жазушы бар екендігін жазса, BBC мен Азаттық радиосы Абайдың портретін жасап, шығармашылығын сараптай бастады. Сөйтіп, бастапқыда әлеуметтік желіде «түсініксіз қазақ» атанған ақын шетелдіктер үшін «қазақ әдебиетінің күні», «қазақ Пушкині», «поэзиясы ғажап ақын», «Ресей оппозициясының символы» мен «бүгінгі фольклордың тақырыбына» айналды. Бірақ Абай туралы ізденіс қазақтың ұлы ақыны жайлы басқа тілдегі ақпараттың тапшылығын, ресейліктердің, оның ішінде әйгілі қа­зақтардың өздері ақын шығармашылығынан бейхабар екендігін айғақтады. Мысалы, атақты әулеттен шыққан музыкант Байғали Серкебаев Канделакиге Абайды енді оқығалы жүргенін айтса, «Айқын» газеті хабарласқан мәскеулік қазақ зиялы қауым өкілдері бұл тақырып бойынша жауап бермеді.

Ал соңғы кезде «Абай-ақпарат» қорының вице-президенті Айдос Сарым әлеуметтік желілер көмегімен шетелдік әріптестеріне Абай туралы ақпарат жіберумен айналысқанын айтты. «Фейсбук жүйесі арқылы маған шығып өтініш айтқан ресейлік жолдастарыма, таныс журналистерге Абай туралы орыс, ағылшын тіліндегі дерек көздерін, ақынның өлеңдері мен қара сөздерінің орыс тіліне аударылған нұсқаларын поштамен салумен болдым» дейді саясаттанушы. Мұның өзі «Абай туралы, жалпы еліміз туралы өзге тілдердегі көңілге қонымды ақпарат көздерінің аздығын көрсетіп отыр» дейді сарапшы.

Орыстілді «Википедиядан» Абай жөніндегі мақаланы қарау саны да өскендігін растайды «WikiBilim» қоғамдық қоры құрылтайшысы Рауан Кенжеханұлы. Оның ойынша, бұл оқиға екі мәселені ескеру керектігін көр­сеткен: бірінші - интернет, оның ішінде әлеуметтік желілер жаңа әлеуметтік платформаға, ықпалды тетікке айналғанын байқатқан, екіншіден, осы жағдай Абай және оның мұрасына, жалпы қазақы мазмұнға жаңаша қарауға түрткі болған. Ол интернетте Абай туралы мақалалар, деректер аз көрінсе, әркім Википедияға жаңа мәліметтерді салу арқылы олқылықтың орнын толықтара алатынын еске салады.

Ресейлік және әлемдік ақпарат құралдарындағы Абайдың шы­ғармашылығына кенеттен оянған қызығушылығы Қытайдағы қазақтардың да назарын аударыпты. «Ресей жастарының Абайды «аяқ астынан» ұлықтай қалғанын Абайды адамзаттың ұлы ойшылдарының бірі ретінде танығаны деп түсінсек те, мұның астарында аталған топтың Абайдың гуманитарлық идеясын пайдалану жағы басымдау болса керек. Былайша айтқанда, бейбіт тәсілімен билікке таласудың тамаша құралы ретінде қолданып отырғаны анық» деп есептейді «Шыңжаң газеті» қазақ редакциясының тілшісі Қалякбар Ұсемқанұлы.

Неге Абай?

Егер ресейлік оппозициялық топтар Мәскеуде Абайдың емес, басқа ақындардың, мысалы, Пушкин, Маяковский, Окуджава ескерткіші маңына жиналғанда не болар еді? Абайға қатысты «ғаламдық жарнаманың қазақ қоғамы мен билігінің салиқалы мәдени саясатының арқасында емес, Ресейдегі демократиялық күштердің аяқ астынан Мәскеудің ортасындағы Абай ескерткішінің жанына жиналуының нәтижесінде мүмкін болғаны ойландырады» дейді Айдос Сарым. «Дәл осы үрдіске салса, Мәскеулік оппозицияшылар Шевченконың да, Гандидің де маңына топтасуы мүмкін еді. Сонда олардың ұраны «Оккупай Абай» емес, «Оккупай Шевченко» немесе «Оккупай Ганди» болып шығар еді. Барлық мәселе Абай ескерткішінің Кремльге жақындығынан туындап отыр. Егер біздерге қазақтың атын әлемге паш ету үшін біресе Боратқа, біресе Навальныйға рақмет айтумен болсақ, осындай тірлігі үшін бюджеттен қаражат алып отырған ұйымдар мен мекемелерді не үшін қаржыландырып отырмыз?!» деп орынды сауал тастайды саясаттанушы.

Дегенмен, Абайдың қазіргі Ресей қоғамында танымал болуының тағы бір себебі - оның идеяларының шынымен әлі күнге дейін өзектілігін жоймай, тіпті, бүгінгі күнмен үндес шығуында шығар. Мәселен, әлеуметтік желілерде көптеген жас ресейліктер Абайдың қоғам, әділдік, адамзат туралы ұлағатты сөздерін жаппай қайталай бастады. «Олар неге Абайды ұлықтап жатыр? Пушкинін, Горькийін, Толстойын ардақтап, басына көтерсе, тақиясына тар келеді дейсіз бе?! Хакім Абайдың ұтқан жері де, ұтар жері де - осында» деп ойлайды Ұсемқанұлы. «Абай өз еңбектерінде моральдық қасиет пен қоғамдық жауапкершілікті шебер жымдастыра білді, адамдық қасиет пен азаматтық борыштың бірдейлігін бірегей бейнелеумен қатар, әрбір азаматтың ел алдындағы, ұлт алдындағы өтеуге тиісті парызын философиялық жолмен пайымдап берді. Абайдың асқақтығы - осында» деп түйіндейді Қалякбар Ұсемқанұлы.

Абайды қазақ біле ме?

Ресейлік және әлемдік ақпарат құралдары «абай» сілкінісінен кейін ақын жайлы телехабарлар шығарып, интернетте ақын шығармаларының орысша аудармаларына сілтемелерді жарыса жариялап, «абайтанушылар» қатары көбейсе, қазақстандықтар не шара жасады? Қазақтың ұлы ақынын осы бір сәтті пайдаланып, әлемге насихаттай алды ма? Осының өзінде «біраз нәрсені тындыруға болады. Біздің шағын кәсіпкерлеріміз «Оккупай Абай» деп футболка жасап шығарса, оны елде жүрген шетелдіктер де, өзіміздің азаматтар да сатып алар еді. Осындай жағдайды пайдаланып, экрандарға Абай туралы фильмдерді, сөрелерге Абайдың кітаптарын, дискілерін көптеп шығару да мүмкін еді» деп топшылайды Айдос Сарым.

Дегенмен, ол соңғы оқиғаларға байланысты қазақ жастары арасынан екі түрлі реакцияны байқағанын жеткізді: біразы - «Мінеки, біз қандаймыз!» деп мақтанумен болса, екіншілері - «Осының не қажеті бар?!» деп күңкілдеумен жүрген. «Тарихта кейбір кездері аяқ астынан пайда болған құбылыстар мен оқиғалар кездеседі. Бірақ олардың тарихқа ықпалы, олардың салдары керемет болып шығады. Сол сияқты Абайдың орысқа, артынан әлемге тан­ылуын біздер ең алдымен оны жаңадан, жаңаша белсенділікпен насихат­тауға, Абай мұрасын тереңірек зерттеу үшін пайдаланып қалуымыз қажет» деп есептейді Сарым. Ол үшін журналистер, сарапшылар, ойшылдар Абай феномені хақында, ол өмір сүрген қоғам мен қазіргі қазақ қоғамы туралы ойларын ортаға көбірек салса дұрыс болар еді. «Баяғыда бір данышпан ағаларымыздың әңгімесі бар еді. Толғанып тұрған бір ағамыз: «Абай ескірмейді!» дегеніне қарап, екінші бір кемеңгер азаматымыз: «Абай ескір­мей, қазаққа ес кірмейді!» деп әзілдеген көрінеді. Бұл, әрине, әзіл. Бірақ бұл әзілдің астарында үлкен зіл бар екені де хақ» дейді саясаттанушы.

Абайды әлем біле ме?

Соңғы оқиғалар «Абайдың идеясы тек қазақ халқының ақыл парасатының жауһары ғана емес, әлем халықтарына ортақ рухани байлық екенін тағы бір рет дәлелдегенін» айтты Ұсемқанұлы. Оның айтуынша, Абай 116 ұлттың тіліне, оның ішінде қытай тіліне де аударылған. «Абай жолы» эпопеясының өзі 1980 жылдары Үрімшідегі «Шынжаң халық баспасынан» төте жазумен жарық көріп, бүгінгі күнге дейін 5 мәрте басылып, 15 мың тиражбен та­ралған. Шыңжаң халық радиосынан (қазақ тіліндегі) қытай қазақтарынан шыққан әйгілі диктор Мұратбек Тесебаевтың оқуындағы 80 сағаттық дыбыстық жазбасы неше мәрте таратылған. Сол дыбыстық жазба Қасым Аманжоловтың «Анық Абайымен» қосылып, аудио альбом етіп жасалып, жұртқа таратылған. Оны Қытайдағы кез келген қазақтілді сайттардан тыңдауға болады... Тіпті, Қытай қазақтары арасында «Абайды оқымаған қазақ - қазақ емес» деген тәмсіл бар екен. Шынымен Үрімшіде Абайдың портретін қазақ отбасыларының үйінен де, қазақ мейрамханаларынан да көру таңсық құбылыс емес. «Бұл да - біздің Абайға деген құрметіміздің бір көрінісі секілді» дейді журналист.

Дегенмен, қазіргі таңда Абайды, оның қара сөздері мен өлеңдерін аудару арқылы насихаттау аздық етеді деп есептейді Қалякбар Ұсемқанұлы. «Абайды Қазақстан өзінің рухани көсемі ретінде дүниенің түкпір-түкпіріне үгіттейтін кез жетті. Бір ғана мысал: Қытайдың күңзі (Конфуций) институты әлемнің барлық жерінде бар. Қазақстанның өзіне де ірге теуіп үлгерді, ендеше, неге Қазақстанды, қазақ халқын насихаттау негізінде дүниедегі әр елден Абайтану орталықтарын ашпасқа?! Абайды және оның ақыляларын жастар жүрегіне жеткізу үшін оқушылар арасында жылына бір рет Абай шығармаларын тақырып еткен халықаралық жиналыс өткізіп, осы арқылы жастардың идеялық жақтағы тұтастығын қалыптастырмасқа?!» дейді Ұсемқанұлы. «Мәселе - Абай идеясының қазақ өміріндегі орнын тануда тұр» деп тұжырымдайды тілші.

Сарапшылар Абайды әлемге таныту мәселесін талқылап жатқан осы тұста, Мәскеуде полицейлер әлемді дүрліктірген, «құнанбаевшылар» атанған қоғамдық топты Абайдың ескерткіші маңынан «тазартуға» кіріскенін ха­барлады ИТАР-ТАСС. Сөйтіп, апталар бойы әлемдік ақпарат құралдары талқыға салған оқиға бір-ақ күнде саябырсып, ескерткіш маңында бірде-бір жан қалмаған. Енді Абайға деген қызығушылық алдағы күндері қазіргідей сақтала ма? Әлде жылдам тұтанған «абай» жарығы бір сәтте қайта сөне ме? Ең бастысы, ресейліктер көмегімен өз ақынын енді ғана тани бастаған қазақтар Абайды оқып үлгере ме екен? Себебі Айдос Сарым айтпақшы, «Абайдың кейіпкері емес, оның оқырманы болған заманда қазақ қоғамы анық өзгереді».

Автор:
Айжан КӨШКЕНОВА. «Айқын» газеті